صفحه اصلی

وقتی فردی با یک رویداد بسیار استرس‌زا یا بحرانی مواجه می‌شود، ممکن است علاوه بر آسیب‌ها و نیازهای جسمانی، دچار ترس، سردرگمی، اضطراب، بهت، بی‌قراری یا پریشانی شدید شود. در چنین شرایطی، گاهی اولین حمایت روان‌شناختی این است که فرد احساس کند در محیطی امن قرار دارد، کسی به او گوش می‌دهد و برای برطرف کردن نیازهای فوری‌اش تنها نیست.

یادداشتی از دکتر پیمان دوستی

کمک‌های اولیه روان‌شناختی چیست؟

کمک‌های اولیه روان‌شناختی یا Psychological First Aid (PFA) چارچوبی برای ارائه حمایت عملی و روانی به افرادی است که در پی یک رویداد بحرانی دچار پریشانی شده‌اند. سازمان جهانی بهداشت (WHO)، این رویکرد را برای حمایت از افراد در موقعیت‌هایی مانند بلایای طبیعی، حوادث، درگیری‌ها و سایر رویدادهای بسیار استرس‌زا تدوین کرده است (World Health Organization, War Trauma Foundation, & World Vision International, 2011).

کمک‌های اولیه روان‌شناختی چه هدفی دارد؟

تمرکز اصلی کمک‌های اولیه روان‌شناختی یا Psychological First Aid (PFA) بر چند موضوع است:

• ایجاد یا افزایش احساس امنیت (امنیت، اولین اصل مداخله در بحران است)
• شناسایی نیازهای فوری و عملی
• کاهش پریشانی، ایجاد آرامش نسبی و کمک برای مشکلات فوری
• ارتباط دادن فرد با خانواده، دوستان و سایر حمایت‌های اجتماعی
• ارائه اطلاعات روشن و قابل اعتماد

در واقع، کمک‌های اولیه روان‌شناختی درباره این است که «الان چه چیزی می‌تواند به این فرد کمک کند؟»

سه اصل اساسی کمک‌های اولیه روان‌شناختی: ببین، گوش کن، وصل کن

یکی از شناخته‌شده‌ترین چارچوب‌های PFA در راهنمای سازمان جهانی بهداشت، سه اصل Look, Listen, Link  است که می‌توان آن را به فارسی «ببین، گوش کن و وصل کن» ترجمه کرد  (World Health Organization et al., 2011).

ببین (Look)

اولین قدم، مشاهده و ارزیابی اولیه موقعیت است.

پیش از آنکه به فرد نزدیک شویم، باید شرایط محیط را بررسی کنیم. آیا محیط امن است؟ آیا فرد نیاز جسمانی فوری دارد؟ آیا فرد به‌شدت پریشان یا گیج به نظر می‌رسد؟

WHO  در این مرحله بر سه موضوع اصلی تأکید می‌کند:

1. بررسی ایمنی
2. شناسایی نیازهای فوری و آشکار
3. توجه به افرادی که واکنش‌های شدید پریشانی نشان می‌دهند

این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا فرد کمک‌کننده نیز نباید خود را در معرض خطر قرار دهد. علاوه بر این، در یک موقعیت بحرانی ممکن است شرایط محیط به‌سرعت تغییر کند؛ بنابراین لازم است پیش از اقدام، چند لحظه برای مشاهده و ارزیابی وضعیت اختصاص داده شود  (World Health Organization et al., 2011).

در مرحله «ببین» چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

برای مثال:

• آیا محل برای فرد و کمک‌کننده امن است؟
• آیا فرد آسیب جسمانی یا نیاز پزشکی فوری دارد؟
• آیا کودک یا فرد آسیب‌پذیری از خانواده یا همراهان خود جدا شده است؟
• آیا فرد به‌شدت آشفته، گیج یا ناتوان از انجام کارهای ضروری است؟
• آیا فرد به خدمات تخصصی یا حمایت فوری نیاز دارد؟

نکته مهم این است که «دیدن» به معنای تشخیص روان‌شناختی نیست. در کمک‌های اولیه روان‌شناختی، هدف مشاهده نیازهای فوری و تصمیم‌گیری درباره نوع حمایت مناسب است.

گوش کن (Listen)

پس از اطمینان نسبی از ایمنی، مرحله دوم آغاز می‌شود: گوش دادن.

در گوش دادن برای PFA لازم نیست از فرد درباره اتفاقی که رخ داده پرسش شود یا فرد را مجبور کنیم جزئیات تجربه خود را تعریف کند. بهتر است با آرامش به فرد نزدیک شویم، خودمان را معرفی کنیم و از او بپرسیم چه چیزی نیاز دارد یا چه نگرانی‌ای دارد.

برای مثال:

من اینجا هستم تا ببینم الان چه کمکی از دستم برمی‌آید.

یا:

الان بیشتر از همه به چه چیزی نیاز داری؟

در این مرحله، شنیدن بدون قضاوت اهمیت زیادی دارد. فرد ممکن است واکنش‌هایی نشان دهد که از نظر دیگران غیرمعمول به نظر برسند؛ اما در شرایط بحرانی، طیف متنوعی از واکنش‌های هیجانی ممکن است رخ دهد.

در این مرحله، توجه به این موارد برای کمک های اولیه روانشناختی ضروری است:

• فرد را مجبور به صحبت کردن نکنیم.
• برای او داستان یا معنایی درباره تجربه‌اش نسازیم.
• احساسات او را کوچک جلوه ندهیم.
• به او نگوییم «قوی باش» یا «بهش فکر نکن».
• درباره اینکه «باید» چه احساسی داشته باشد قضاوت نکنیم.
• بدون اطلاع کافی وعده ندهیم که همه‌چیز حتماً خوب خواهد شد.

هدف گوش دادن، ایجاد یک فضای حمایتی و کمک به شناسایی نیازهای واقعی فرد است، نه انجام یک جلسه درمانی در محل حادثه.

وصل کن (Link)

مرحله سوم، وصل کردن فرد به حمایت‌ها و منابع مورد نیاز است.

ممکن است فرد به آب، غذا، محل امن، خدمات پزشکی، اطلاعات، اعضای خانواده، دوستان، خدمات اجتماعی یا متخصص سلامت روان نیاز داشته باشد. بنابراین کمک‌کننده باید تا حد امکان فرد را به منابع مناسب متصل کند.

برای مثال:

• کمک به برقراری ارتباط با اعضای خانواده
• معرفی خدمات پزشکی یا روان‌شناختی مناسب
• ارائه اطلاعات دقیق و قابل اعتماد
• کمک به دسترسی به نیازهای اولیه
• کمک به شناسایی فرد یا سازمانی که می‌تواند حمایت بیشتری ارائه کند

WHO  در این مرحله بر کمک به رفع نیازهای اساسی، ارائه اطلاعات، کمک به مقابله با مشکلات و برقراری ارتباط با افراد مهم و حمایت اجتماعی تأکید می‌کند  (World Health Organization et al., 2011).

کمک‌های اولیه روان‌شناختی برای چه کسانی است؟

PFA  صرفاً مخصوص روان‌شناسان و روان‌پزشکان نیست. در موقعیت‌های بحرانی، افرادی مانند کارکنان امدادی، معلمان، کارکنان سلامت، داوطلبان آموزش‌دیده و سایر افرادی که در موقعیت کمک‌رسانی قرار دارند، ممکن است بتوانند اصول پایه آن را به کار ببرند.

با این حال، آموزش مناسب اهمیت دارد. سازمان جهانی بهداشت برای PFA راهنمای آموزشی مستقلی برای افرادی که قرار است در موقعیت‌های بحرانی کمک‌رسانی کنند منتشر کرده است (World Health Organization, 2013).

آیا همه افراد الزاما پس از یک رویداد بحرانی به روان‌درمانی نیاز دارند؟

خیر الزاما همه افراد پس از یک رویداد بحرانی به روان درمانی نیاز ندارند، زیرا واکنش‌های انسان‌ها به رویدادهای بحرانی متفاوت است. همچنین توجه داشته باشید که وجود پریشانی بلافاصله پس از یک اتفاق دشوار، به‌تنهایی به معنای وجود یک اختلال روان‌شناختی نیست. با این حال، برخی افراد ممکن است به حمایت تخصصی بیشتری نیاز داشته باشند. اگر پریشانی شدید باشد و نیازهای فرد فراتر از حمایت‌های اولیه باشد یا نشانه‌هایی وجود داشته باشد که نیازمند ارزیابی تخصصی هستند، ارجاع به متخصص اهمیت پیدا می‌کند.

بنابراین یکی از مهارت‌های مهم در کمک‌های اولیه روان‌شناختی، تشخیص مرز میان «حمایت اولیه» و «نیاز به مداخله تخصصی» است.

کمک‌های اولیه روان‌شناختی و روان‌درمانی را نباید مشابه با یکدیگر در نظر گرفت. به عبارتی، PFA را فقط یک پاسخ حمایتی اولیه می دانیم.

آیا باید فرد را وادار کنیم درباره حادثه صحبت کند؟

خیر.یکی از نکات مهم در راهنمای WHO این است که کمک‌کننده نباید فرد را برای صحبت کردن درباره تجربه خود تحت فشار قرار دهد. برخی افراد در ساعات یا روزهای نخست پس از یک رویداد بحرانی تمایل بیشتری به صحبت دارند و برخی دیگر ترجیح می‌دهند فعلاً درباره آن صحبت نکنند.

کمک مؤثر الزاماً به معنای گرفتن شرح کامل حادثه نیست.

معمولا حین بحران، حضور آرام، گوش دادن، کمک به رفع یک نیاز عملی و ایجاد ارتباط با فردی که برای شخص مهم است، می‌تواند حمایت مناسبی باشد.

بایدها و نبایدهای کمک‌های اولیه روان‌شناختی

بایدها

• ابتدا ایمنی را بررسی کنید.
• با آرامش و احترام با فرد ارتباط برقرار کنید.
• نیازهای فوری او را بپرسید.
• بیشتر گوش دهید و کمتر فرض کنید.
• اطلاعات دقیق و قابل اعتماد ارائه دهید.
• در صورت نیاز، فرد را به خدمات تخصصی متصل کنید.
• حریم خصوصی و شأن فرد را رعایت کنید.
• تفاوت‌های فرهنگی و فردی را در نظر بگیرید.
• مراقب وضعیت روانی و جسمانی خودتان نیز باشید.

نبایدها

• فرد را مجبور به صحبت کردن نکنید.
• درباره واکنش‌های او قضاوت نکنید.
• وعده‌هایی ندهید که نمی‌توانید عملی کنید.
• اطلاعات تأییدنشده منتشر نکنید.
• بدون ضرورت فرد را با جزئیات حادثه مواجه نکنید.
• نقش درمانگر را در شرایطی که صلاحیت یا امکان آن را ندارید بر عهده نگیرید.
• نیازهای جسمانی و ایمنی را به دلیل تمرکز بر مسائل روانی نادیده نگیرید.

این اصول با تأکید WHO بر احترام به ایمنی، شأن، حقوق و فرهنگ افراد و نیز مراقبت از خودِ کمک‌کننده هماهنگ است (World Health Organization et al., 2011) .

منابع:

Dieltjens, T., Moonens, I., Van Praet, K., De Buck, E., & Vandekerckhove, P. (2014). A systematic literature search on psychological first aid: Lack of evidence to develop guidelines. PLoS ONE, 9(12), e114714. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0114714

World Health Organization, War Trauma Foundation, & World Vision International. (2011). Psychological first aid: Guide for field workers. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789241548205

World Health Organization. (2013). Psychological first aid: Facilitator’s manual for orienting field workers. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789241548618

«حاشیه نویسی‌هایی بر روان‌درمانی»

گاهی دشوارترین بخش جلسه، شنیدن رنج مراجع نیست؛ آن چیزی است که درون خودِ درمانگر فعال‌شده است. مراجع از طردشدن می‌گوید، و در درون درمانگر خاطره‌ای بیدار می‌شود. از خشم می‌گوید، و تنش در بدن درمانگر بالا می‌رود.

یادداشت‌هایی از دکتر پیمان دوستی

در این لحظه‌ها، دو روایت هم‌زمان در اتاق حضور دارند: روایت مراجع، و روایت خاموش درمانگر. خطر آن‌جاست که روایت دوم (روایت خاموش درمانگر)، بی‌آنکه دیده شود، هدایت جلسه را به دست بگیرد.

خودآگاهی حرفه‌ای فقط دانستن تکنیک‌ها نیست؛ توانایی دیدن این است که اکنون چه چیزی در من فعال شده و آیا مداخله‌ام پاسخی به نیاز مراجع است یا پاسخی به تاریخچه‌ی حل‌نشده‌ی خودم.

شاید پرسش ضروری این باشد: در این لحظه، چه چیزی در من می‌خواهد صحبت کند؟

«حاشیه نویسی‌هایی بر روان‌درمانی»

گاهی پیشرفت درمان، شبیه عقب‌گرد به نظر می‌رسد. مراجعی که هفته‌ها با ثبات‌تر بوده، ناگهان به نقطه‌ی آشنای قبلی بازمی‌گردد. الگویی که تصور می‌کردیم کمرنگ شده، دوباره پررنگ می‌شود. در این لحظه‌ها، درمانگر ممکن است وسوسه شود مسیر را اصلاح کند؛ تکنیک جدیدی اضافه کند، چارچوب را سفت‌تر کند، یا با جدیت بیشتری «کار» کند.

یادداشت‌هایی از دکتر پیمان دوستی

اما شاید آنچه رخ داده، شکست نیست؛ بخشی از فرایند تثبیت است. تغییر عمیق، خطی و منظم پیش نمی‌رود. نوسان دارد، بازگشت دارد، و گاهی نیاز دارد دوباره دیده شود.

اگر هر بازگشتی را نشانه‌ی ناکارآمدی بدانیم، نه به فرایند اعتماد کرده‌ایم، و نه به ظرفیت انسان برای یادگیری تدریجی.

شاید پرسش حرفه‌ای این باشد: آیا می‌توانم نوسان‌های درمان را، بخشی از رشد بدانم، نه نشانه‌ی خطا؟

«حاشیه نویسی‌هایی بر روان‌درمانی»

گاهی مراجع از رنجی می‌گوید که درمانگر نیز با آن به درد می‌آید. همدلی، لازمه‌ی رابطه‌ی درمانی است؛ اما همدلی به معنای غرق‌شدن در رنج دیگری نیست.

یادداشت‌هایی از دکتر پیمان دوستی

اگر درمانگر نتواند برای همدلی مرزی منعطف حفظ کند، ممکن است به‌تدریج از جایگاه مشاهده‌گرِ آگاه، به جایگاه همراه درمانده منتقل شود.

در آن لحظه، درمانگر دیگر فقط رنج مراجع را نمی‌بیند؛ بلکه درون همان رنج زندگی می‌کند.

شاید به همین دلیل است که شفقت، از همدلی به‌تنهایی فراتر می‌رود. شفقت، توانایی نزدیک‌ماندن به درد است، بدون آنکه در آن غرق شویم.

شاید یکی از مسئولیت‌های اخلاقی درمانگر، مراقب

«حاشیه نویسی‌هایی بر روان‌درمانی»

مید، معمولاً فضیلتی ارزشمند تلقی می‌شود. اما در اتاق درمان، گاهی نیز می‌تواند دردسرساز شود.
درمانگر به مراجع اهمیت می‌دهد، رنج او را می‌بیند و صادقانه آرزو می‌کند که این رنج کاسته شود. اما گاهی همین امید، به شکل نامحسوسی به عجله تبدیل می‌شود.

عجله برای اینکه مراجع زودتر از این مرحله عبور کند. عجله برای اینکه نشانه‌ای از تغییر دیده شود. عجله برای اینکه رنج، کمتر و زندگی، قابل‌تحمل‌تر شود.

یادداشت‌هایی از دکتر پیمان دوستی

در چنین لحظاتی، ممکن است درمانگر ناخواسته از تجربه‌ی کنونی مراجع فاصله بگیرد و بیشتر به مقصد نگاه کند تا به مسیری که اکنون در آن قرار دارند.

اما انسان‌ها همیشه با سرعت آرزوهای ما تغییر نمی‌کنند. گاهی مهم‌ترین اتفاق درمانی این نیست که مراجع از رنجش فاصله بگیرد بلکه این است که برای نخستین بار، کسی حاضر باشد بدون تلاش برای حذف فوری آن رنج، کنارش بماند.

شاید بخشی از بلوغ حرفه‌ای، توانایی نگه‌داشتن امید باشد؛ بی‌آنکه آن را به عجله تبدیل کنیم.

شاید پرسش این باشد: آیا امید من به مراجع، به او کمک می‌کند که دیده شود، یا او را به سمت جایی هل می‌دهد که هنوز برایش آماده نیست؟

وقتی درباره شرم صحبت می‌کنیم، اغلب تصویری آشنا در ذهنمان شکل می‌گیرد: فردی که سرش را پایین انداخته، خجالت‌زده است، از نگاه دیگران فرار می‌کند و آرزو می‌کند دیده نشود. اما واقعیت این است که شرم همیشه به این شکل ظاهر نمی‌شود.

یادداشتی از دکتر پیمان دوستی

بسیاری از افرادی که با شرم دست‌وپنجه نرم می‌کنند، هرگز نمی‌گویند: «من شرمگین هستم.» آن‌ها ممکن است با خشم، اضطراب، کمال‌گرایی، کنترل‌گری، خودانتقادی، اجتناب یا حتی مشکلات جدی در روابط بین‌فردی به اتاق درمان مراجعه کنند. در چنین شرایطی، آنچه ما می‌بینیم اغلب خودِ شرم نیست؛ بلکه تلاش فرد برای مقابله با شرم یا اجتناب از آن است.

شرم چیست؟

در حالی که شرم یک هیجان ناخوشایند است، منشا آن در بقای ما به عنوان یک گونه نقش دارد. از آنجایی که ما می خواهیم پذیرفته شویم، شرم یک ابزار تکاملی است که همه ما را تحت کنترل نگه می‌دارد.

شرم به ما کمک کرده است تا:

۱) خصومت کمتری از دیگران دریافت کنیم (اگر به نظر دیگران شرمنده باشیم، انتقاد، تنبیه، خصومت، قضاوت یا پرخاشگری آنها به ما کمک می‌شود)

۲) حمایت و مهربانی بیشتری دریافت کنیم (اگر دیگران بدانند شرمنده هستیم، حس مهربانی، حمایت یا بخشش بیشتری به ما می‌دهند)

۳) از درد اجتناب کنیم (زیر سلطه شرم،‌ از افراد، مکان‌ها، موقعیت‌ها و …. که افکار و احساس‌های دردناک ایجاد می‌کنند یا ترس از ارزیابی منفی یا طرد و تنبیه ایجاد می‌کنند، اجتناب می‌کنیم)

پیروی از هنجارهای فرهنگی، پیروی از قوانین و پیروی از رفتارهای اجتماعی هم به واسطه شرم صورت می گیرد.

شرم زمانی می تواند مشکل ساز شود که: ۱) درونی شود یا ۲) منجر به ارزیابی بیش از حد خشن از خود به عنوان یک فرد شود. این منتقد درونی ممکن است به شما بگوید که فردی بد، یا بی ارزش هستید. حقیقت این است که هرچقدر هم که عمیقاً احساس شرمندگی می‌کنید، ربطی به ارزش شما ندارد.

هیجان شرم، طبیعی و طبیعی است. با این حال، زمانی که افراطی می شود، به یک مشکل تبدیل می‌شود.

شرم نا سالم یا افراطی زمانی فعال می‌شود که فرد احساس کند:

• ناقص است.
• کافی نیست.
• ارزشمند نیست.
• دوست‌داشتنی نیست.
• یا اگر دیگران او را آن‌گونه که هست بشناسند، طرد خواهد شد.

به همین دلیل، شرم صرفاً یک احساس ناخوشایند نیست؛ بلکه معمولاً با مجموعه‌ای از باورهای عمیق درباره خود همراه است.

شرم ناسالم معمولا چگونه شکل می‌گیرد؟

هیچ کودکی با این باور به دنیا نمی‌آید که «من معیوبم» یا «من ارزشمند نیستم». این باورها معمولاً در بستر تجربه‌های زندگی شکل می‌گیرند.

تجربه‌هایی مانند:

• طرد شدن
• تحقیر شدن
• انتقاد شدید و مداوم
• غفلت هیجانی
• مقایسه شدن با دیگران
• قلدری و قربانی شدن
• تجربه‌های آسیب‌زا و تروما

کودک در مواجهه با این رویدادها تلاش می‌کند برای آن‌ها معنایی پیدا کند. گاهی نتیجه این معناپردازی شکل‌گیری باورهایی مانند این است:

• من کافی نیستم.
• من دوست‌داشتنی نیستم.
• من معیوبم.
• من ارزشی ندارم.

این باورها بعدها به هسته شرم تبدیل می‌شوند.

شرم ناسالم چگونه فعال می‌شود؟

باورهای شرم ممکن است سال‌ها در پس‌زمینه ذهن باقی بمانند، اما رویدادهای روزمره می‌توانند آن‌ها را فعال کنند.

برای مثال:

• انتقاد شدن
• شکست خوردن
• اشتباه کردن
• طرد شدن
• مقایسه اجتماعی
• قرار گرفتن در معرض ارزیابی دیگران

اغلب شدت واکنش فرد به این رویدادها ناشی از خود رویداد نیست، بلکه ناشی از معنایی است که آن رویداد برای او دارد. یک انتقاد ساده ممکن است برای فردی دیگر فقط یک بازخورد باشد، اما برای فردی که هسته شرم فعالی دارد، می‌تواند به معنای «من بی‌عرضه‌ام» یا «من کافی نیستم» تعبیر شود.

شرم آشکار و شرم پنهان

گاهی شرم به شکل آشکار تجربه می‌شود. فرد می‌گوید:

• خجالت می‌کشم.
• احساس حقارت می‌کنم.
• دوست ندارم کسی مرا ببیند.

اما در بسیاری از موارد شرم پنهان است. در این شرایط فرد شرم را مستقیماً تجربه یا بیان نمی‌کند، بلکه با راهبردهایی تلاش می‌کند از تماس با آن فاصله بگیرد.

شرم می‌تواند پشت رفتارها و هیجان‌های مختلفی پنهان شود:

خشم

گاهی خشم واکنشی به احساس تحقیر یا ناکافی بودن است.

کمال‌گرایی

گاهی فرد می‌کوشد با کامل بودن از تجربه شرم جلوگیری کند.

کنترل‌گری

کنترل کردن همه‌چیز می‌تواند تلاشی برای جلوگیری از اشتباه، شکست یا تحقیر باشد.

خودانتقادی

برخی افراد پیش از آنکه دیگران آن‌ها را نقد کنند، خودشان این کار را انجام می‌دهند.

اجتناب

گاهی فرد از موقعیت‌ها اجتناب نمی‌کند؛ بلکه از شرمی که ممکن است در آن موقعیت تجربه کند اجتناب می‌کند.

اضطراب

به‌ویژه در اضطراب اجتماعی، ترس از قضاوت دیگران اغلب با نگرانی درباره شرم و تحقیر شدن پیوند دارد.

چرخه تداوم شرم

مشکل اصلی معمولاً خود شرم نیست. مشکل اصلی چرخه‌ای است که شرم را زنده نگه می‌دارد. این چرخه معمولاً به شکل زیر عمل می‌کند:

تجارب اولیه
↓
باورهای شرم
↓
محرک‌های فعلی
↓
فعال شدن شرم
↓
راهبردهای مقابله (اجتناب، خشم، کمال‌گرایی، خودانتقادی و …)
↓
کاهش موقت درد
↓
پیامدهای منفی
↓
تقویت باورهای شرم
↓
شرم بیشتر

برای مثال، فردی که از ترس شرمندگی از موقعیت‌های اجتماعی اجتناب می‌کند، ممکن است موقتاً احساس بهتری پیدا کند. اما در بلندمدت، انزوا، تنهایی و از دست دادن فرصت‌های ارتباطی می‌تواند باورهای منفی او درباره خودش را تقویت کند.

شرم در اختلالات روان‌شناختی

شرم در بسیاری از مشکلات روان‌شناختی نقش مهمی ایفا می‌کند. از جمله:

• اختلال شخصیت مرزی
• اضطراب اجتماعی
• افسردگی
• اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
• اختلال شخصیت وسواسی-جبری (OCPD)
• برخی جلوه‌های خودشیفتگی

البته این به معنای آن نیست که همه این اختلالات صرفاً ناشی از شرم هستند؛ بلکه شرم می‌تواند یکی از فرایندهای مهمی باشد که در شکل‌گیری یا تداوم آن‌ها نقش دارد. یکی از مهم‌ترین مهارت‌های درمانگران این است که بتوانند فراتر از نشانه‌های ظاهری نگاه کنند و ردپای شرم را در زندگی مراجعان تشخیص دهند؛ زیرا بسیاری از اوقات آنچه مشکل را تداوم می‌بخشد، خود شرم نیست، بلکه تلاش‌های ناکارآمدی است که فرد برای فرار از شرم به کار می‌گیرد.

«حاشیه نویسی‌هایی بر روان‌درمانی»

گاهی مراجع چیزی را بارها تکرار می‌کند؛ همان شکایت، همان الگو، همان درد آشنا.
ممکن است درمانگر، ناخواسته و در سکوت، خسته شود و ذهنش چنین قضاوت‌هایی را بسازد: چرا تغییر نمی‌کند؟ چند بار قرار است به همین نقطه برگردیم؟ و …

یادداشت‌هایی از دکتر پیمان دوستی

اما شاید تکرار، صرفاً نشانه‌ی مقاومت نباشد؛ گاهی نشانه‌ی زخمی است که هنوز به جایی امن برای دیده‌شدن نیاز دارد. بعضی تجربه‌ها، فقط نیاز به فهمیدن ندارند، بلکه نیاز دارند در رابطه‌ای متفاوت بارها تجربه و بیان شوند. رابطه‌ای که در آن، فرد مجبور نیست برای پذیرفته‌شدن، نسخه‌ی بهتری از خودش ارائه دهد.

درمانگر اگر فقط به دنبال «پیشرفت قابل مشاهده» باشد، ممکن است معنای عمیق تکرار را از دست بدهد.

شاید پرسش این باشد: آیا هنوز می‌توانم با کنجکاوی گوش بدهم، حتی وقتی فکر می‌کنم این داستان را قبلاً شنیده‌ام.

«حاشیه نویسی‌هایی بر روان‌درمانی»

در جلسات مشاوره و روان‌درمانی، گاهی مراجع تغییر می‌کند و این تغییرات برای خود او‌ نیز، قابل لمس است، اما درست در همان نقطه، اضطراب‌ها شروع می‌شوند.
آنچه او به خاطرش مراجعه کرده بود، به وضوح در مسیر تغییر است، رابطه‌هایش متعادل‌تر شده، و واکنش‌ها پخته‌تر شده‌اند، با این حال، نوعی دلشوره برایش ایجاد می‌شود. انگار ذهنش می‌گوید: «صبر کن، این وضعیت پایدار نمی‌ماند.»

یادداشت‌هایی از دکتر پیمان دوستی

در واقع، برای بسیاری از ما، همان الگوهای قدیمی آشنا هستند و ناشناخته، حتی اگر خوب باشد، می‌تواند تهدیدکننده و اضطراب‌زا باشد.
اگر سال‌ها خود را «آسیب‌دیده»، «بی‌ثبات» یا «همیشه مضطرب» دیده‌اند، حالا باید با نسخه تازه‌ای از خود روبه‌رو شوند و این مواجهه ساده نیست. در این مرحله، کار درمان فقط تثبیت مهارت‌ها نیست. کمک به مراجع است تا بتواند «نسخه جدید خود» را پذیرا باشد.
پرسش بالینی کلیدی: چگونه می‌توانیم به مراجع کمک کنیم اضطراب پس از پیشرفت را نه نشانه شکست، بلکه بخشی طبیعی از بازسازی و تغییر بداند؟

در طرحواره‌درمانی، ما با ساختارهای عمیق و نسبتاً پایدار شخصیت سروکار داریم؛ الگوهایی که در کودکی شکل گرفته‌اند و در بزرگسالی در موقعیت‌های فعال ساز، دوباره پدیدار می‌شوند. بر اساس این ساختارهای عمیق، نوسان‌های لحظه به لحظه‌ای تحت عنوان ذهنیت‌های (حالت‌های) طرحواره‌ای (Schema Modes) به شکل شناخت، هیجان یا رفتار، در ما فعال می‌شود.

یادداشتی از دکتر پیمان دوستی

برای مثال، فعال شدن «کودک آسیب‌پذیر» یا «والد تنبیه‌گر» می‌تواند رفتار و هیجان فرد را به‌شدت هدایت کند.

در درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)، تمرکز بر تغییر محتوای این ساختارها نیست، بلکه تمرکز بر تغییر « رابطه فرد با تجربه درونی » است.

انعطاف‌پذیری روان‌شناختی یعنی توانایی:برگشت آگاهانه به تجارب حال حاضر، بدون جنگیدن با تجارب درونی ناخوشایند و انجام دادن اقدام‌های مبتنی بر ارزش‌ها بدون اجازه دادن به اینکه تجارب درونی ما، بر رفتار ما تسلط پیدا کنند.

حال سؤال اینجاست: این مفهوم در تلفیق با طرحواره‌درمانی چه کاربردی دارد؟

وقتی یک طرحواره فعال می‌شود، فرد معمولاً وارد یکی از سه سبک مقابله‌ای می‌شود: تسلیم، اجتناب یا جبران افراطی. اما اگر فرد مهارت‌های ACT را آموخته باشد، می‌تواند پیش از ورود خودکار به این چرخه، مکث کند.

در این فضا، فرد می‌تواند تشخیص دهد: «این صدای والد تنبیه‌گر است.» «این حالت کودک آسیب‌پذیر است که فعال شده است.» و سپس انتخاب کند: به جای یکی از سه سبک مقابله‌ای تسلیم، اجتناب یا جبران افراطی، اقدامی هماهنگ با ارزش‌هایش انجام دهد.

به بیان دیگر:

– طرحواره‌درمانی به ما می‌گوید چه چیزی فعال شده و چرا. – درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) به ما می‌گوید هنگام در لحظه فعال شدن، چگونه پاسخ دهیم.

تلفیق این دو رویکرد، درمان را از سطح «بینش» فراتر می‌برد و آن را به سطح «عمل انعطاف‌پذیر» می‌رساند.

در نهایت، هدف نه حذف طرحواره‌هاست و نه کنترل هیجان‌هابلکه پرورش توانایی انتخاب آگاهانه در حضور آن‌هاست.

«حاشیه نویسی‌هایی بر روان‌درمانی»

در درمان، همیشه لحظه‌ای هست که نشانه‌های تغییر ظاهر می‌شوند، اما هنوز در تجربه‌ی درونی مراجع احساس نمی‌شوند. رفتار بیرونی کمی بهتر شده، گفت‌وگوها روشن‌تر شده‌اند، یا نشانه‌ای از انعطاف دیده می‌شود؛ اما خودِ مراجع می‌گوید: «من که هنوز همان آدم قبلی‌ام.»

یادداشت‌هایی از دکتر پیمان دوستی

این فاصله‌ی میان تغییر قابل مشاهده و تغییر حس‌شده، یکی از ظریف‌ترین نقاط درمان است.
اگر درمانگر فقط به نشانه‌های بیرونی تکیه کند، ممکن است زودتر از موعد نتیجه‌گیری کند. اگر فقط به احساس مراجع وابسته بماند، ممکن است پیشرفت‌های واقعی نادیده گرفته شوند.
در این نقطه، کار درمانگر کمک به قابل‌تشخیص کردن تغییر است؛ یعنی نشان دادن ردپاهای کوچک تحول، بدون شتاب‌زدگی و بدون اغراق. گاهی مراجع باید بارها ببیند که « من دیگر همان واکنش همیشگی را نشان ندادم » تا کم‌کم این تجربه درون او جا باز کند.
تغییر، پیش از آنکه درونی شود، معمولاً به شکل یک استثناء ظاهر می‌شود؛ و هنر درمان همین است که آن استثناء را جدی بگیرد.
پرسش بالینی کلیدی: چگونه می‌توان به مراجع کمک کرد تا تغییرات کوچک اما واقعی خود را ببیند؟